Van eendenbek tot siliconen masker: hoeveel plastic kan de zorg hergebruiken?

Het St. Antonius Ziekenhuis laat patiënten hun kunststof speculum mee naar huis nemen en bij een volgende afspraak opnieuw gebruiken. Het is een kleine ingreep met een grote symbolische waarde: een medisch hulpmiddel dat normaal na één onderzoek wordt weggegooid, krijgt ineens meerdere levens. Welke andere kunststof- en rubberproducten zouden ziekenhuizen op deze manier kunnen hergebruiken?

Een gebruikte eendenbek mee naar huis nemen klinkt in eerste instantie ongebruikelijk. Toch is dat precies wat sinds deze maand gebeurt bij het St. Antonius Ziekenhuis in Utrecht en Nieuwegein. Patiënten op de poli Gynaecologie kunnen hun gebruikte kunststof speculum na het onderzoek meenemen, thuis schoon en droog bewaren en bij een volgende afspraak opnieuw gebruiken.

Het ziekenhuis onderzocht samen met de eigen afdeling Klinische Fysica en Instrumentatie en Infectiepreventie of dit bij dezelfde patiënt veilig kan. Dat bleek mogelijk wanneer het speculum schoon en onbeschadigd is en thuis schoon en droog wordt bewaard. Het ziekenhuis hanteert maximaal ongeveer vijf gebruiksmomenten per speculum.

De pilot is klein, maar de potentiële afvalbesparing is concreet. Het St. Antonius gebruikt ongeveer 15.000 specula per jaar. Bij vijf gebruiksmomenten kan theoretisch ruim 80 procent van de nieuwe specula worden uitgespaard. In de pilot met 35 patiënten waren tot nu toe 39 nieuwe specula niet nodig.

Zo’n eendenbek weegt maar 35 gram – maar het telt op

De hoeveelheid kunststof per speculum is relatief klein. CE Delft gebruikte voor het UMC Utrecht een fossiel kunststof speculum van 34,4 gram ABS. Inclusief de onderzochte PE-verpakking kwam daar nog 0,8 gram bij. Een biobased PLA-uitvoering woog 39,9 gram.

Voor het St. Antonius betekent vijf keer gebruiken theoretisch dat ongeveer 80 procent van de jaarlijkse 15.000 exemplaren niet nieuw hoeft te worden aangeschaft. Op basis van 34,4 gram kunststof per speculum is dat: 15.000 × 34,4 gram × 80% = circa 413 kilogram kunststof per jaar. Tel je de 0,8 gram PE-verpakking mee, dan komt de theoretische vermeden hoeveelheid uit op ongeveer 423 kilogram materiaal per jaar, oftewel 0,42 ton.

Dat is alleen het effect van één poli in één ziekenhuis. En juist daarin zit de interessante vraag voor de kunststofindustrie: hoeveel vergelijkbare toepassingen zijn er in de zorg?

Niet alles hoeft naar de patiënt

Bij medische hulpmiddelen zijn reiniging, desinfectie, sterilisatie, productinstructies en infectiepreventie bepalend. Nederland staat herverwerking van hulpmiddelen voor eenmalig gebruik onder voorwaarden toe; sinds 1 januari 2025 kunnen zorginstellingen dergelijke hulpmiddelen ook zelf laten herverwerken. De fabrikant moet daarbij onder meer voorschrijven hoe een herbruikbaar hulpmiddel moet worden verwerkt.

Voor patiëntgebonden producten ligt een interessante tussenweg voor de hand: niet hergebruik tussen verschillende patiënten, maar eigenaarschap bij één patiënt gedurende een behandeltraject. Dat beperkt het infectierisico en maakt het mogelijk om het product thuis te reinigen volgens een duidelijke instructie.

Kansrijke kandidaten voor patiëntgebonden hergebruik

Product	Materiaal	Idee	Nederlandse aanwijzing	Indicatieve besparing
Vaginaal speculum	ABS/PLA	Dezelfde eendenbek maximaal enkele keren door dezelfde patiënt gebruiken	St. Antonius gebruikt 15.000/jaar	ca. 0,42 ton/jaar bij 80% reductie
Pessarium/pasring	Siliconenrubber	Patiëntgebonden hulpmiddel thuis bewaren en opnieuw gebruiken; alternatief is centrale herverwerking	Nederlandse ziekenhuizen hebben al ervaring met hergebruik	ca. 45–65 kg per 1.000 exemplaren bij een productgewicht van 45–65 g
Voorzetkamer bij inhalatie	Kunststof/siliconen	Niet als wegwerpproduct behandelen; patiënt neemt eigen exemplaar mee naar huis en gebruikt het gedurende de behandelperiode	St. Antonius schrijft reiniging en herhaald gebruik voor	Gewicht en landelijk verbruik niet betrouwbaar genoeg voor tonnage
Vernevelset/mondstuk	Kunststof/siliconen	Eén patiënt, één set; meenemen naar huis en volgens instructie reinigen	Erasmus MC beschrijft thuis reinigen en desinfecteren van vernevelsets	Geen betrouwbare landelijke tonnage beschikbaar
Kolf- en voedingsmaterialen	PP/siliconen	Waar fabrikant en infectiepreventie het toestaan: patiëntgebonden onderdelen langer gebruiken	Amsterdam UMC verving al wegwerpbabyflessen door herbruikbare flessen	Landelijk verbruik/gewicht onvoldoende openbaar
Babyfles	PP/glas/siliconen	Ouders of ziekenhuis leveren een herbruikbare fles in plaats van een wegwerpvariant	Amsterdam UMC bespaarde hiermee al 2.120 wegwerpflessen in 2024	Gewicht per fles verschilt sterk
Siliconen medische hulpmiddelen	Siliconenrubber	Producten die toch al patiëntgebonden zijn niet automatisch als afval behandelen	Pessaria zijn hiervan een bestaand voorbeeld	Per product wegen

Pessaria laten zien dat het ook met siliconen kan

Een interessant Nederlands voorbeeld komt opnieuw uit de gynaecologie. Het St. Antonius publiceerde eerder over het opnieuw reinigen en gebruiken van pessaria. Daar kwamen circa twintig pessaria per week terug voor reiniging en hergebruik.

Pessaria zijn doorgaans gemaakt van medische siliconen. Een commercieel voorbeeld van een siliconenpessarium weegt ongeveer 45 gram; een andere uitvoering komt uit op circa 65 gram.

Bij duizend dergelijke hulpmiddelen gaat het dus al om ongeveer 45 tot 65 kilogram siliconen. Het voorbeeld illustreert vooral dat hergebruik van rubberachtige medische kunststoffen technisch niet nieuw is. De vraag is vooral welke productinstructie, reinigingsmethode en verantwoordelijkheidsverdeling daarbij horen.

Voorzetkamers zijn eigenlijk al een voorbeeld van het principe

Een tweede interessante productgroep zijn voorzetkamers voor inhalatiemedicatie. Dit zijn kunststof hulpmiddelen die bij de patiënt thuis worden gebruikt en herhaaldelijk kunnen worden gereinigd. Het St. Antonius adviseert bijvoorbeeld om de voorzetkamer regelmatig te wassen en na ongeveer een jaar te vervangen.

Ook Erasmus MC beschrijft voor vernevelsets een reinigings- en desinfectieprocedure voor thuisgebruik.

Dat zijn geen voorbeelden van ziekenhuisafval dat nu massaal wordt weggegooid en vervolgens mee naar huis kan. Ze laten wel zien hoe een ziekenhuisbezoek anders kan worden ingericht: als een patiënt voor meerdere afspraken hetzelfde hulpmiddel nodig heeft, hoeft er niet noodzakelijk bij ieder bezoek een nieuw exemplaar te worden verstrekt.

Amsterdam UMC laat zien waar de grotere tonnages zitten

De grootste potentiële besparingen zitten waarschijnlijk niet bij kleine hulpmiddelen zoals specula. Amsterdam UMC rapporteerde bijvoorbeeld dat het in 2024 door verschillende maatregelen 721.000 niet-steriele handschoenen minder gebruikte, goed voor 18.700 kilogram afval. Ook werden 2.400 wegwerp-overjassen bespaard, goed voor 85 kilogram afval.

Op de OK worden inmiddels herbruikbare mutsen gebruikt. Amsterdam UMC gebruikte daar eerder ongeveer 350.000 wegwerpmutsen per jaar. De overstap naar wasbare mutsen bracht het benodigde aantal terug naar ongeveer 3500 per jaar. In een eerste periode van 2,5 maand werd met 9500 minder wegwerpmutsen 72 kilogram afval vermeden.

Dit zijn geen producten die patiënten mee naar huis zouden moeten krijgen. Ze laten wel zien dat de grootste materiaalwinst vaak zit in een ander ontwerp van de zorg: hergebruik binnen het ziekenhuis in plaats van weggooien, en patiëntgebonden hergebruik waar dat veilig kan.

De totale kunststofberg is veel groter

De Nederlandse ziekenhuisafvalstroom geeft een idee van de schaal. Een analyse voor het ministerie kwam voor 2020 uit op 25.981 ton niet-specifiek ziekenhuisafval. Op basis van Europese sorteeranalyses werd het aandeel kunststof geschat op 45 procent. Na correctie voor vocht kwam de analyse uit op ongeveer 8244 ton kunststof in dit type ziekenhuisafval.

Dat getal moet voorzichtig worden geïnterpreteerd. Het is geen actuele meting van al het kunststofafval in alle Nederlandse ziekenhuizen. Het gaat om een berekende schatting voor een specifieke afvalstroom en een situatie uit 2020.

Maar de orde van grootte maakt één ding duidelijk: een besparing van 0,4 ton door specula bij één ziekenhuis is klein ten opzichte van de totale kunststofstroom. Tegelijk kan een groot aantal kleine toepassingen gezamenlijk wel degelijk tonnen opleveren.

Een interessante rekensom voor de zorg

Een ziekenhuis zou daarom bij ieder wegwerpproduct drie vragen kunnen stellen:

1. Moet dit product werkelijk na één patiënt worden weggegooid?

2. Kan het veilig door dezelfde patiënt opnieuw worden gebruikt?

3. Als dat niet kan: kan het product dan centraal worden hergebruikt of vervangen door een herbruikbare variant?

Die derde vraag is belangrijk. De Nederlandse richtlijn voor duurzaamheid adviseert bij medische hulpmiddelen in beginsel om herbruikbare producten te verkiezen boven disposables wanneer dat verantwoord kan. Daarbij moeten de reinigings-, desinfectie- en sterilisatieprocessen wel worden meegenomen in de milieubeoordeling.

CE Delft kwam bijvoorbeeld voor het UMC Utrecht tot de conclusie dat een herbruikbaar metalen speculum, bij 500 gebruikscycli, circa 55 procent minder klimaatimpact heeft dan het onderzochte fossiele wegwerpspeculum.

Van afvalproduct naar persoonlijk hulpmiddel

Het speculum van het St. Antonius laat een interessante route zien. Een product dat in het ziekenhuis traditioneel als wegwerpartikel wordt gezien, wordt een persoonlijk hulpmiddel. De patiënt krijgt niet zozeer afval mee naar huis, maar een product dat bij een volgende afspraak opnieuw kan worden ingezet.

Voor kunststofproducenten kan dat een interessante ontwerpuitdaging worden. Ontwerp een product dat:

• veilig meerdere keren door één patiënt kan worden gebruikt;
• eenvoudig thuis kan worden gereinigd;
• duidelijk visueel op beschadiging kan worden gecontroleerd;
• geen ingewikkelde verpakking nodig heeft;
• traceerbaar is;
• aan het einde van de levensduur goed recyclebaar is;
• en waarvoor de fabrikant een duidelijke, gevalideerde gebruiksduur kan voorschrijven.

De eerste eendenbek die mee naar huis gaat, verandert daarmee misschien niet alleen de afvalbak. Hij kan ook een voorproefje zijn van een ander ontwerpprincipe voor medische kunststofproducten: niet disposable tenzij het echt nodig is.